برای دندان درد در بارداری، استامینوفن ساده رایجترین و کمخطرترین مسکن است و با کمترین مقدار و برای مدت کوتاه مصرف میشود. مسکنهای ضدالتهاب مثل ایبوپروفن، ژلوفن و ناپروکسن از حدود هفته بیستم بارداری به بعد توصیه نمیشوند و آنتیبیوتیک هم فقط با تجویز دندانپزشک یا متخصص زنان مصرف میشود. اگر علت درد پوسیدگی عمیق یا عفونت باشد، هیچ قرصی آن را درمان نمیکند و دارو فقط زمان میخرد. درمان دندانپزشکی در بارداری، از بیحسی تا عصبکشی و کشیدن دندان، با رعایت چند نکته انجامشدنی است و عقب انداختنش معمولاً خطر بیشتری دارد. در ادامه وضعیت هر دارو و زمان مناسب هر درمان را جدا بررسی میکنیم.
چرا دندان در دوران بارداری بیشتر درد میگیرد؟
تغییر هورمونها در بارداری باعث میشود لثه به همان مقدار پلاکی که قبلاً مشکلی ایجاد نمیکرد واکنش بسیار شدیدتری نشان دهد. نتیجهاش التهاب لثه بارداری است که شایعترین مشکل دهان در این دوران است و حدود ۶۰ تا ۷۵ درصد زنان باردار را درگیر میکند. لثه قرمز و متورم میشود، با مسواک خونریزی میکند و گاهی یک برجستگی قرمز و خوشخیم بین دندانها رشد میکند که زود خون میآید. همین هورمونها رباطهای نگهدارنده دندان را هم کمی شل میکنند و بعضی مادران موقع جویدن حس میکنند دندانهایشان حساس یا کمی لق شده است.
عادتهای دوران بارداری هم به این وضع دامن میزنند. استفراغ و برگشت اسید معده مینای دندان را نرم میکند، حالت تهوع مسواک زدن دندانهای عقب را سخت میکند و میانوعدههای شیرین و پرتکرار به بزاق فرصت نمیدهند اسید را خنثی کند. برخلاف باور قدیمی، جنین کلسیم دندانهای مادر را برنمیدارد. پس بیشتر دندان دردهای بارداری یا از التهاب لثه است که با بهداشت و جرمگیری بهتر میشود، یا از پوسیدگیای که به عصب رسیده و درمان دندانپزشکی میخواهد. دارو در هر دو حالت فقط پلی است تا رسیدن به درمان.
کدام مسکن برای دندان درد در بارداری مجاز است؟
درد شدید و طولانی خودش برای مادر استرسزاست، پس آرام کردن آن در بارداری لازم است. مسئله این است که داروهایی که معمولاً بهعنوان قرص برای دندان درد شناخته میشوند، در بارداری وضعیت یکسانی ندارند و وضعیت هر کدام به ماه بارداری هم بستگی دارد.
استامینوفن ساده در هر سهماهه بارداری مسکن انتخاب اول برای دندان درد است. انتخاب اول بودن به معنای مصرف بیحساب نیست. مقدار زیاد یا مصرف طولانی آن به کبد مادر فشار میآورد و در سالهای اخیر درباره مصرف طولانیمدت آن در بارداری بحثهایی هم مطرح شده است. به همین دلیل توصیه رایج این است که فقط هنگام درد، با کمترین مقدار مؤثر و برای چند روز محدود مصرف شود. بسیاری از داروهای سرماخوردگی و مسکنهای ترکیبی هم استامینوفن دارند، پس پیش از مصرف همزمان، برگه داخل جعبه را بخوانید یا از داروساز بپرسید.
ژلوفن همان ایبوپروفن است و همراه با ناپروکسن و دیکلوفناک، چه قرص باشد، چه شیاف یا آمپول، در گروه مسکنهای ضد التهاب قرار میگیرد. این داروها از حدود هفته بیستم بارداری توصیه نمیشوند، چون میتوانند کار کلیه جنین را مختل کنند و مایع دور جنین را کم کنند. در ماههای آخر هم ممکن است رگی را که در گردش خون جنین باید باز بماند زودتر از موعد ببندند. پیش از هفته بیستم هم مصرف آنها فقط با نظر پزشک است.
آسپرین با مقدار مسکن هم برای دندان درد در بارداری مناسب نیست، چون روی انعقاد خون اثر میگذارد. آسپرین با مقدار کمی که گاهی پزشک زنان برای پیشگیری از برخی عوارض بارداری تجویز میکند موضوع جداگانهای است و نباید خودسرانه قطع شود. مسکنهای حاوی کدئین فقط وقتی تجویز میشوند که استامینوفن درد شدید را کنترل نکند، آن هم کوتاهمدت و با هماهنگی پزشک زنان، چون مصرف طولانیشان ممکن است نوزاد را بعد از تولد دچار علائم ترک دارو کند.
آنتیبیوتیک برای عفونت دندان در بارداری
انتخاب آنتیبیوتیک برای عفونت دندان در بارداری همان منطق همیشگی و غیربارداری را دارد، فقط فهرست گزینهها کوتاهتر میشود. آموکسیسیلین و پنیسیلینها، و همچنین سفالکسین و دیگر سفالوسپورینها، در بارداری معمولاً تجویز میشوند و آمپول سفازولین هم از همین خانواده است. برای مادری که به پنیسیلین حساسیت دارد، کلیندامایسین جایگزین رایج است. مترونیدازول برای عفونتهای خاص لثه و فک تجویز میشود، ولی تصمیم درباره آن بهویژه در سه ماه اول با هماهنگی پزشک زنان گرفته میشود. در مقابل، تتراسایکلین و داکسیسایکلین در بارداری کنار گذاشته میشوند، چون در دندانهای در حال تشکیل جنین رسوب میکنند و رنگ دندانهای کودک را برای همیشه قهوهای یا خاکستری میکنند.
هر آنتیبیوتیکی که تجویز شد، دورهاش کامل شود و از مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک پرهیز شود. اثر آن روی تورم و درد معمولاً دو تا سه روز طول میکشد و در این فاصله، کنترل درد با استامینوفن ادامه پیدا میکند. نکته مهمتر این است که آنتیبیوتیک عفونت دندان را تمام نمیکند. دارو از راه خون به بافتها میرسد، ولی عصب دندانی که عفونی شده و مرده دیگر جریان خون ندارد. پس آنتیبیوتیک به باکتریهای داخل دندان نمیرسد و فقط جلوی پخش شدن عفونت به لثه و فک و تورم صورت را میگیرد. مسکن هم پیام درد را فقط برای چند ساعت قطع میکند و با تمام شدن اثرش، فشار چرک داخل دندان دوباره درد را برمیگرداند.
برای همین دورههای پشتسرهم مسکن و آنتیبیوتیک بدون درمان دندان، عفونت را فقط عقب میاندازد و میکروبها را مقاومتر میکند. اگر چرک جمع شده و کار به آبسه دندان رسیده باشد، درمان واقعی خارج کردن منشأ عفونت است، با عصبکشی، تخلیه چرک یا کشیدن دندان.
وضعیت رایج داروهای دندان درد در بارداری در یک نگاه:
| دارو یا گروه | وضعیت در بارداری | نکته کلیدی |
|---|---|---|
| استامینوفن | انتخاب اول | کمترین مقدار، مدت کوتاه |
| ایبوپروفن، ژلوفن، ناپروکسن، دیکلوفناک | از حدود هفته ۲۰ توصیه نمیشود | پیش از آن فقط با نظر پزشک |
| آسپرین با مقدار مسکن | مناسب نیست | اثر بر انعقاد خون |
| کدئین و مسکنهای مخدر | فقط با تجویز | مدت بسیار کوتاه |
| آموکسیسیلین و پنیسیلینها | معمولاً تجویز میشود | فقط با نسخه |
| سفالکسین و سفازولین | معمولاً تجویز میشود | فقط با نسخه |
| کلیندامایسین | جایگزین در حساسیت به پنیسیلین | فقط با نسخه |
| مترونیدازول | با هماهنگی پزشک زنان | احتیاط بیشتر در سه ماه اول |
| تتراسایکلین و داکسیسایکلین | کنار گذاشته میشود | تغییر رنگ دائمی دندان کودک |
این جدول جای نسخه را نمیگیرد و مقدار و مدت مصرف هر دارو را فقط پزشک یا دندانپزشک تعیین میکند.
ژل بیحسی، دهانشویه و کارهای خانگی تا رسیدن به دندانپزشک
ژل یا اسپری لیدوکائین اگر کم و فقط روی نقطه دردناک زده شود، در بارداری معمولاً مشکلی ندارد. لثه ملتهب بارداری، دارو را بیشتر جذب میکند، پس مالیدن مقدار زیاد روی سطح بزرگی از لثه درست نیست. بسیاری از ژلها و قطرههای دندان درد بدون نسخه بنزوکائین دارند. این ماده بهندرت یک اختلال جدی در اکسیژنرسانی خون ایجاد میکند، به همین دلیل در بارداری بهتر است بدون نظر دندانپزشک مصرف نشود. پیش از خرید، ماده مؤثر روی جعبه را بخوانید.
دهانشویه در بارداری باید بدون الکل باشد، چون الکل دهان را خشک میکند و لثه را میسوزاند. دهانشویه کلرهگزیدین برای التهاب شدید لثه مجاز است، ولی فقط به مدتی که دندانپزشک گفته، چون مصرف طولانی آن روی دندان لک قهوهای میگذارد. شستشو با آبنمک ولرم، چند بار در روز، سادهترین گزینه بیخطر برای کم کردن التهاب لثه است.
چند کار ساده دیگر هم تا رسیدن به دندانپزشک کمک میکند. کیسه یخ پیچیده در حوله، پانزده تا بیست دقیقه روی گونه، تورم و درد را کم میکند، ولی گرما روی صورت متورم ممکن است عفونت را گسترش دهد. بالا گذاشتن سر با دو بالش درد ضرباندار شبانه را کمتر میکند. اگر لثه موقع مسواک خونریزی میکند، مسواک زدن را قطع نکنید و فقط مسواک نرمتری بردارید، چون پلاک بیشتر التهاب را بدتر میکند. بعد از استفراغ هم بلافاصله مسواک نزنید. دهان را با یک قاشق چایخوری جوش شیرین در یک لیوان آب بشویید و حدود یک ساعت بعد مسواک بزنید. قرص مسکن را هیچوقت کنار دندان روی لثه نگذارید، چون لثه را میسوزاند.
دندان درد در بارداری چه زمانی اورژانسی است؟
این نشانهها یعنی نباید صبر کرد و در هر ماهی از بارداری باید فوری به دندانپزشک مراجعه کرد:
- تورم صورت، گونه یا زیر فک
- تب و لرز
- سختی در بلع یا باز کردن دهان
- چرک یا برجستگی دردناک روی لثه
- درد شدیدی که با استامینوفن آرام نمیشود
اگر تورم به گلو رسیده و نفس کشیدن سخت شده، باید مستقیم به اورژانس بیمارستان رفت. بسیاری از مادران از ترس آسیب به جنین درمان را عقب میاندازند، ولی عفونت درماننشده دندان و لثه با زایمان زودرس و وزن کم نوزاد ارتباط داده شده است. پس در این وضعیت، درمان بهمراتب کمخطرتر از صبر کردن است.
درمان دندانپزشکی در بارداری؛ چه کاری در کدام سهماهه انجام میشود؟
طبق توصیه انجمنهای تخصصی زنان و دندانپزشکی، دندانپزشکی در بارداری در همه ماهها انجامشدنی است و فقط نوع کار با ماه بارداری تغییر میکند. در سه ماه اول که اندامهای جنین شکل میگیرند، معاینه، جرمگیری و درمانهای اورژانسی انجام میشود و درمانهای غیرفوری کمی عقب میافتد. سه ماه دوم بهترین زمان برای پرکردن دندان، عصبکشی و کشیدن دندانی است که قابل نگه داشتن نیست، چون اندامهای جنین شکل گرفتهاند و تهوع مادر هم معمولاً کمتر شده است. در سه ماه سوم جلسهها کوتاهتر میشوند. دراز کشیدن کامل به پشت ممکن است به دلیل فشار رحم بر یک رگ بزرگ باعث افت فشار و سرگیجه شود، پس صندلی کاملاً خوابانده نمیشود و مادر کمی به سمت چپ متمایل مینشیند.
آمپول بیحسی معمول دندانپزشکی در بارداری استفاده میشود و تحمل درد شدید حین درمان از خود دارو مضرتر است. عکس دندان هم اگر برای تشخیص لازم باشد، با پیشبند سربی و محافظ گردن گرفته میشود و اشعه آن بسیار کم است. کافی است بارداری و هفته آن را به دندانپزشک بگویید. در بارداری پرخطر، یا وقتی جراحی و آنتیبیوتیک لازم است، دندانپزشک پیش از درمان با پزشک زنان هماهنگ میکند.
در مقابل، هر درمانی که برای رفع درد یا عفونت نیست و فقط ظاهر یا جایگزینی دندان را هدف میگیرد، معمولاً به بعد از زایمان موکول میشود. ایمپلنت دندان مهمترین نمونه آن است چون کاشت ایمپلنت به عکس سهبعدی فک، جراحی استخوان و معمولاً دورهای آنتیبیوتیک و مسکن نیاز دارد که در بارداری بیدلیل است. اگر دندانی در بارداری کشیده شد، کشیدن آن برای کنترل عفونت درست است، ولی کاشت ایمپلنت جای آن برای بعد از زایمان برنامهریزی میشود و اگر دندان جلویی باشد، تا آن زمان میشود از یک دندان مصنوعی موقت متحرک استفاده کرد. بلیچینگ، لمینت و کامپوزیت ونیر و شروع ارتودنسی دندان هم در همین دسته قرار میگیرند.
پرسشهای پرتکرار درباره دندانپزشکی در دوران بارداری
آیا دندان درد یا عفونت دندان به جنین آسیب میزند؟
خود درد به جنین آسیب مستقیم نمیزند، ولی درد شدید و طولانی به مادر استرس زیادی وارد میکند. خطر اصلی عفونت درماننشده دندان و لثه است که التهاب و باکتریهایش ممکن است وارد خون شوند. به همین دلیل درمان بهموقع عفونت دندان بخشی از مراقبت از بارداری است.
اگر قبل از فهمیدن بارداری ژلوفن یا ایبوپروفن خورده باشم چه کنم؟
مصرف چند نوبت محدود در هفتههای اول بارداری معمولاً جای نگرانی جدی ندارد. هشدار اصلی این داروها مربوط به نیمه دوم بارداری است. به محض اطلاع از بارداری مصرف آن را قطع کنید، برای درد فقط استامینوفن را با نظر پزشک به کار ببرید و موضوع را در اولین ویزیت به پزشک زنان بگویید.
آیا کشیدن دندان در بارداری ممکن است؟
بله. اگر دندان آنقدر تخریب یا عفونی شده که با عصبکشی نگه داشته نمیشود، کشیدن آن در بارداری انجامشدنی است. بهترین زمان سه ماه دوم است، ولی اگر درد شدید، تورم یا آبسه وجود داشته باشد، در هر ماهی از بارداری انجام میشود. ماندن دندان عفونی در دهان معمولاً از کشیدن آن پرخطرتر است.
بعد از زایمان و در دوران شیردهی همین داروها مجازند؟
نه لزوماً، چون در شیردهی مقدار دارویی که وارد شیر میشود اهمیت دارد، نه عبور از جفت. ایبوپروفن که در ماههای آخر بارداری کنار گذاشته میشد، در شیردهی معمولاً مجاز است و استامینوفن، آموکسیسیلین و سفالکسین هم همینطور. پیش از مصرف، شیردهی را به پزشک یا داروساز بگویید.



