مدفوع سیاه نشانه چیست و چه زمانی خطرناک است؟

1. مصرف غذاهای تیره رنگ

مصرف غذاهای تیره رنگ یکی از دلایل رایج و بی‌خطر سیاهی مدفوع است. خوراکی‌هایی مانند:

• چغندر
• آب انگور
• بلوبری (قره قاط)
• شیرین بیان سیاه
• کوکی شکلاتی تیره

می‌توانند رنگ مدفوع را موقتاً به سمت تیرگی ببرند. این نوع سیاهی مدفوع قیری، چسبنده و بدبو نیست و با قطع مصرف آن غذاها، رنگ مدفوع طی چند روز به حالت عادی خود بازمی‌گردد و نیازی به نگرانی یا اقدام پزشکی فوری ندارد.

2. قرص آهن و مدفوع سیاه

مصرف قرص‌ها یا مکمل‌های آهن یکی از شایع‌ترین علل سیاهی مدفوع است که به عنوان یکی از عوارض جانبی طبیعی و بی‌ضرر مصرف قرص‌های آهن شناخته می‌شود. این تیرگی ناشی از نحوه تجزیه قرص‌های آهن در روده است. اگر این عارضه فرد را آزار می‌دهد، پزشک ممکن است نوع دیگری از قرص آهن را پیشنهاد کند.

3. داروهای حاوی بیسموت

داروهایی که حاوی ترکیب بیسموت ساب سالیسیلات هستند، مانند پپتو-بیسمول (Pepto-Bismol)، می‌توانند باعث تیره یا سیاه شدن مدفوع شوند. این تیرگی به دلیل واکنش بیسموت با مقادیر کمی سولفور (گوگرد) در دستگاه گوارش است و هیچ ارتباطی با خونریزی داخلی ندارد. این عارضه جانبی بی‌خطر است و پس از توقف مصرف دارو، رنگ مدفوع معمولاً به حالت طبیعی بازمی‌گردد. علاوه بر تیره کردن مدفوع مصرف طولانی‌مدت و بیش از حد این داروها می‌تواند زبان و دندان‌ها را نیز تیره کند.

4. زخم‌های دستگاه گوارشی

زخم‌های دستگاه گوارشی، از جمله زخم معده یا زخم اثنی عشر، از شایع‌ترین علل خونریزی داخلی هستند که منجر به مدفوع سیاه می‌شوند. این زخم‌ها می‌توانند به دلیل عفونت باکتری هلیکوباکتر پیلوری یا مصرف طولانی‌مدت داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) ایجاد شوند. خونریزی ناشی از این زخم‌ها اگر در دستگاه گوارش فوقانی باشد، به صورت ملنا (مدفوع قیری و بدبو) دفع می‌شود و حتماً نیاز به درمان پزشکی دارد.

5. خونریزی دستگاه گوارش فوقانی (GI)

خونریزی دستگاه گوارش فوقانی که شامل مری، معده و ابتدای روده کوچک است، عامل اصلی ایجاد ملنا (مدفوع سیاه، قیری و بدبو) است. خونریزی در این قسمت‌ها، پیش از دفع، توسط اسید معده و آنزیم‌ها هضم می‌شود و رنگ قرمز خود را از دست داده و سیاه می‌شود. این وضعیت یک اورژانس پزشکی است، به ویژه اگر با علائمی مانند سرگیجه، استفراغ خونی یا ضعف شدید همراه باشد.

6. واریس مری

واریس مری به رگ‌های خونی متورم و شکننده در دیواره مری گفته می‌شود که اغلب در افراد مبتلا به بیماری‌های پیشرفته کبدی (مانند سیروز کبدی) دیده می‌شود. این رگ‌ها می‌توانند به راحتی پاره شوند و باعث خونریزی شدید و استفراغ خونی شوند. خونریزی از واریس مری، یک وضعیت بسیار جدی و تهدیدکننده حیات است که به دلیل حجم بالای خونریزی در دستگاه گوارش فوقانی، بلافاصله منجر به دفع ملنای شدید می‌شود و نیازمند مداخله پزشکی اورژانسی است.

7. مدفوع سیاه در بیماران سرطانی

اگر فردی در حال درمان سرطان است یا سابقه سرطان دارد، مشاهده مدفوع سیاه و قیری (ملنا) در اغلب موارد طبیعی است. این وضعیت می‌تواند ناشی از خونریزی تومورها (چه خوش‌خیم و چه سرطانی) در دستگاه گوارش فوقانی باشد؛ زیرا تومورها دیواره‌های مری، معده یا روده را ضعیف می‌کنند. همچنین، برخی درمان‌های سرطان مانند شیمی درمانی می‌توانند باعث فرسایش پوشش داخلی معده و خونریزی شوند. این نوع مدفوع سیاه معمولاً با علائمی چون از دست دادن وزن، خستگی و درد شکم همراه است و باید بلافاصله به پزشک اطلاع داده شود.

8. یبوست و مدفوع سیاه

اگر مدفوع صرفاً کمی تیره و سفت شده باشد، احتمال اینکه ناشی از یبوست باشد، زیاد است. اما اگر بسیار سیاه، قیری و بدبو است، باید فوراً برای بررسی خونریزی داخلی اقدام کرد. از طرفی توجه کنید که یبوست می‌تواند یکی از عوارض جانبی احتمالی مصرف قرص آهن باشد. برای درمان یبوست خرید شربت ملین از داروخانه توصیه می‌شود.

9. مدفوع سیاه در رژیم کتوژنیک

منابع پزشکی به طور مستقیم رژیم کتوژنیک را عامل مدفوع سیاه نمی‌دانند. با این حال رژیم کتوژنیک (کم کربوهیدرات) اغلب منجر به کاهش شدید مصرف فیبر می‌شود که در نتیجه می‌تواند باعث یبوست شده و مدفوع را کمی تیره‌تر کند. مصرف مکمل فیبر همزمان با این رژیم زیر نظر متخصص تغذیه توصیه می‌شود.

10. دلیل مدفوع سیاه در کودکان

مدفوع سیاه در نوزادان تازه متولد شده تا یک هفته اول زندگی طبیعی است زیرا روده‌هایشان را پاک سازی می‌کند. اما اگر بعد از سه تا پنج روز به رنگ طبیعی تغییر نکرد، فوراً به پزشک مراجعه کنید.

شایع‌ترین علت برای مدفوع حاوی خون در کودکان یبوست است. در کودکان مانند بزرگسالان نتیجه مصرف خوراکی یا دارویی خاص باشد. در مواردی که مدفوع سیاه کودک جدی تلقی می‌شود شامل زخم‌های گوارشی، مشکلات مری، مشکلات التهابی یا ساختاری است و در صورت مشاهده مدفوع سیاه و قیری یا علائم همراه مانند استفراغ خونی، سرگیجه یا درد شکمی، باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.

11. مدفوع سیاه در بارداری

در خانم‌های باردار به دو علت ممکن است رنگ مدفوع سیاه شود. مصرف مکمل‌های آهن (که اغلب برای جلوگیری از کم‌خونی در بارداری تجویز می‌شوند) و همچنین غذاهای سرشار از آهن یا غذاهای با رنگ تیره، اصلی‌ترین دلایل این تغییر رنگ بی‌خطر هستند. علاوه بر این موارد، مصرف برخی داروها نیز می‌تواند مدفوع را تیره کند. با این حال، باید توجه داشت که جدی‌ترین علت سیاهی مدفوع در زنان باردار، خونریزی دستگاه گوارش است که نیازمند بررسی فوری توسط پزشک است.

12. علت مدفوع سیاه بعد از عمل جراحی

افرادی که تحت عمل جراحی دستگاه گوارش قرار گرفته‌اند، در معرض خطر بالاتری برای مشاهده ملنا (مدفوع سیاه، قیری و چسبنده ناشی از خون هضم‌شده) هستند؛ زیرا عمل جراحی به طور طبیعی احتمال خونریزی را افزایش می‌دهد. همچنین بیمارانی که به دلیل نصب دریچه‌های مکانیکی قلب یا شرایط مشابه نیاز به مصرف داروهای رقیق‌کننده خون مانند وارفارین دارند، به طور کلی در معرض خطر بیشتری برای خونریزی دستگاه گوارش و دفع ملنا قرار می‌گیرند. در هر دو حالت، مشاهده ملنا یک عوارض جدی است که نیازمند توجه فوری پزشکی می‌باشد.

علائم همراه با مدفوع سیاه که باید توجه کرد

•  درد معده
•  استفراغ خونی یا شبیه قهوه
•  ضعف و سرگیجه
•  کاهش فشار خون
•  تغییر در رنگ پوست (زردی یا خاکی)

علت مدفوع تیره و سیاه چگونه تشخیص داده می‌شود؟

اگر بعد از قطع مصرف خوراکی‌ها و داروهایی که منجر به سیاه شدن مدفوع شده‌اند، همچنان رنگ اجابت مزاج شما تیره بود باید به متخصص گوارش مراجعه کنید. پزشک با پرسیدن سابقه پزشکی بیمار و علائم غیر معمول سعی دارد علت اصلی را دریابد. برای این منظور ممکن است آزمایشات زیر را برای تشخیص علت مدفوع‌ سیاه تجویز کند:

• آزمایش خون
• آزمایش مدفوع (FOBT)
• کولونوسکوپی (مشاهده داخل روده بزرگ)
• گاستروسکوپی (مشاهده مری، معده و روده کوچک)
• تصویربرداری با اشعه ایکس

روش‌های درمان‌ مدفوع سیاه

درمان مدفوع سیاه به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد. ابتدا باید مشخص شود که سیاهی مدفوع به دلیل خونریزی دستگاه گوارش است یا به دلیل مصرف غذا یا دارو. اگر سیاهی مدفوع به دلیل مصرف غذاهای خاص یا داروها باشد، معمولاً نیازی به درمان پزشکی نیست و رنگ مدفوع پس از قطع مصرف آن ماده به حالت عادی بازمی‌گردد.

وقتی مدفوع سیاه به دلیل خونریزی دستگاه گوارشی باشد، پزشک می‌تواند با روش‌های مختلف جلوی خونریزی را بگیرند و از تکرار آن جلوگیری کنند. این کار معمولاً با آندوسکوپی فوقانی (EGD) انجام می‌شود.

• آنتی‌اسیدهای بدون نسخه مانند شربت آلومینیوم ام جی که اسید موجود را خنثی می‌کنند
• آنتاگونیست‌های گیرنده H2 (مانند فاموتیدین) از تولید اسید جلوگیری می‌کنند
• کاهش مصرف داروهای ضدالتهابی غیراستروئید (NSAIDs) مانند آسپرین و ایبوپروفن
• مهارکننده‌های پمپ پروتون (کاهش دهنده میزان اسید معده مانند امپرازول، پنتوپرازول)

پیشگیری از مدفوع سیاه

برخی اقدامات ساده می‌توانند خطر خونریزی در معده و روده را کاهش دهند:

از مصرف طولانی‌مدت داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی مانند آسپرین و ایبوپروفن بدون تجویز پزشک خودداری کنید، زیرا می‌توانند باعث زخم و خونریزی شوند.

اگر مکمل آهن یا داروی بیسموت (مانند پپتو-بیسمول) مصرف می‌کنید و مدفوعتان سیاه شده، با پزشک مشورت کنید.

سیگار را ترک کنید و مصرف الکل را محدود کنید، زیرا هر دو به پوشش معده آسیب می‌زنند.

برای پیشگیری از یبوست و تیرگی‌های جزئی، مصرف فیبر غذایی را افزایش دهید و رفلاکس معده را به کمک قرص معده مدیریت کنید.

بیماری‌های زمینه‌ای گوارشی مانند زخم‌ها، کولیت و پولیپ‌ها، تومورها را باید به صورت کامل و زیر نظر پزشک درمان کنید تا از خونریزی‌های مکرر پیشگیری شود.

از مصرف زیاد مواد غذایی رنگ‌دهنده تیره مانند شیرین بیان سیاه، چغندر یا بلوبری که باعث سیاهی بی‌خطر مدفوع می‌شوند، پرهیز کنید.

چه زمان به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر مدفوع سیاه رنگ، قیری و بدبو باشد، ممکن است نشانه خونریزی داخلی باشد. در این صورت درمان خانگی کافی نیست و باید سریعاً مراجعه کرد، به ویژه اگر همراه با علائم زیر باشد:

• استفراغ خونی یا شبیه تفاله قهوه
• سرگیجه، ضعف یا سبکی سر
• تنگی نفس
• درد شکم، قفسه سینه یا پشت
• غش یا بیهوشی
• علائم شوک مانند گیجی، ضربان قلب سریع، رنگ‌پریدگی، تعریق یا سرد شدن دست و پا

سخن پایانی

اگر رنگ اجابت مزاج شما تیره است، علت می‌تواند از یک مشکل ساده تا یک خونریزی جدی باشد. درمان بسته به علت، از تغییر در دارو یا رژیم غذایی تا آندوسکوپی و حتی جراحی متفاوت است. مهم‌ترین نکته این است که حتماً باید علت مشخص شود و در صورت مشاهده مدفوع سیاه همراه با علائم هشدار مثل سرگیجه، استفراغ خونی یا ضعف شدید، باید سریع به متخصص گوارش مراجعه کرد.

برای تهیه انواع مکمل‌های بهبود گوارش و مکمل فیبر می‌توانید به سایت داروخانه آنلاین مثبت سبز مراجعه کنید.