آلودگی هوا چگونه وارد بدن مادر و جنین میشود؟
پیش از آن که بخواهیم تاثیر آلودگی هوا بر جنین را بررسی کنیم، ابتدا بهتر است درک کنیم که آلودگی هوا چگونه به بدن مادر و جنین وارد میشود؟ به زبان ساده، آلودگی هوا از طریق تنفس وارد ریههای مادر شده و از طریق خون، به جنین میرسد. در دوران بارداری، تغییراتی در حجم تنفسی و عملکرد قلب مادر رخ میدهد که به شرح زیر هستند:
- افزایش 20 % مصرف اکسیژن
- افزایش 40 تا 50 % حجم ریه
- افزایش 40 % برونده قلبی
این تغییرات موجب افزایش میزان آلودگی دریافتی و گردش آن در بدن میشود. آلودگی هوا از دو طریق زیر به جنین میرسد:
نفوذ ذرات PM2.5 به جریان خون
ذرات موجود در هوای آلوده به دو دسته ذرات PM10 (ذراتی که بین 2.5 تا 10 میکرون قطر دارند) و ذرات PM2.5 (ذراتی که زیر 2.5 میکرون قطر دارند) تقسیم میشوند. ذرات بزرگتر در راههای تنفسی گیر میکنند، اما ذرات ریزتر و برخی گازها میتوانند تا عمق کیسههای هوایی (آلوئولها) پیش بروند.
به این ترتیب ذرات و مواد شیمیایی با عبور از دیواره نازک آلوئولها، وارد جریان خون مادر میشوند. پس از ورود به گردش خون، آلایندهها میتوانند به جفت برسند. این آلودگیها همچنین سبب التهاب، استرس اکسیداتیو یا تغییرات هورمونی در بدن مادر نیز میشوند.
عبور سموم از جفت
برخی از آلودگیها حتی از سد جفت عبور کرده و به طور مستقیم بر خود جنین اثر میگذارند. پژوهشهای جدید نشان دادهاند که آثار ذرات کربنی استنشاقشده در سلولهای جفت مشاهده شده است؛ یعنی بخشی از آلودگی استنشاقی مادر میتواند تا محیط جنینی پیشروی کند.
به طور کلی، تغییراتی که آلودگی در خون مادر، عملکرد جفت، اکسیژنرسانی یا سیستم ایمنی ایجاد میکند، میتواند بهطور غیرمستقیم بر رشد و سلامت جنین اثر بگذارد.
تاثیر آلودگی هوا بر جنین
تاثیر آلودگی هوا بر جنین میتواند زندگی او درون رحم مادر و پس از تولد را تحت تاثیر قرار دهد. به عبارت دیگر، بخشی از تاثیر آلودگی هوا بر جنین، میتواند سبب بروز بیماریهای مادرزادی شده یا موجب سقط جنین شود. در ادامه به بررسی 5 تاثیر آلودگی هوا بر جنین پرداختهایم.
1- کموزنی هنگام تولد
وزن طبیعی نوزادان در زمان تولد معمولا بین 2.7 تا 4 کیلوگرم است. نوزادانی که کمتر از 2.7 کیلوگرم باشند، دچار کم وزنی هستند. طبق مطالعات انجام شده در آمریکا، بهطور میانگین، 8 درصد از نوزاد آمریکایی دچار کم وزنی هستند. محققان احتمال میدهند یکی از دلایل این اتفاق، قرارگیری مادر در معرض آلودگی هوا در دوران بارداری است.
یک مطالعه جالب در پکن که به عنوان یکی از آلودهترین شهرهای جهان شناخته میشود نشان داد زنان بارداری که در ماه هشتم بارداریشان آلودگی هوا کمتر بوده است، نوزادان سنگین وزنتری نسبت به مادرانی که در معرض آلودگی هوا قرار داشتند، به دنیا آوردهاند.
نوزادان کم وزن، بدن ناقصتری دارند و احتمال عدم تشکیل کامل ریه در آنها بالاست. این ماجرا میتواند منجر به مرگ آنها بلافاصله پس از تولد شود.
2- زایمان زودرس
بر اساس مطالعهای از موسسه SEI، سالانه حدود 3 میلیون نوزاد به دلیل آلودگی هوا زودرس به دنیا میآیند. این یعنی 18 درصد تمام زایمانهای زودرس جهان، به آلودگی ذرات معلق مرتبط است. تولد نوزاد نارس، با اختلالات زیر مرتبط است:
- اختلال در رشد مغز
- اختلالات عصبی
- ناتوانیهای جسمی دائمی
- مشکلات قلبی و ریوی
نوزادان نارس پس از تولد در دستگاه نگهداری میشوند. برخی از آنها به کمک دستگاههای مراقبتی رشد خود را کامل میکنند؛ برخی دیگر نیز با نقصهای جدی مثل نقص در قلب مادرزادی به زندگی خود ادامه میدهند. عدهای از این نوزادان نیز پس از مدتی از دنیا میروند.
3- اوتیسم
اوتیسم، بیماریای است که در دهههای اخیر، بسیاری از والدین را نگران کرده است. یک مطالعه نگرانکننده از دانشگاه هاروارد نشان داد زنانی که در سهماهه سوم بارداری، در معرض سطوح بالای ذرات معلق قرار داشتند، دو برابر بیشتر از سایرین، نوزاد مبتلا به اوتیسم به دنیا آورند. جالب این است که قرارگیری در معرض همان میزان آلودگی در اوایل بارداری چنین ریسکی نداشته است.
4- آسم
تشدید آسم از دیگر عوارض آلودگی هوا است. در زنان باردار این موضوع خطرناک است، زیرا آسم کنترلنشده میتواند سبب پرهاکلامپسی (فشار خون بالا و اختلال در کبد و کلیه) شود. اگر آسم ناشی از آلودگی هوا درمان نشود، در جنین مشکلات زیر را پدید میآورد:
- کمبود اکسیژن
- رشد ناکافی
- زایمان زودرس
- کموزنی
- احتمال آسم کودک در آینده
5- سرطانهای دوران کودکی
دیگر تاثیر آلودگی هوا بر جنین، بروز سرطانهای دوران کودکی است. این سرطانها ممکن است در سنین 1 تا 3 سالگی بروز کنند. طبق شواهد علمی، یکی از دلایل بروز این سرطانها قرار گرفتن مادر در دوران بارداری در معرض آلودگی هواست.
آیا آلودگی هوا سبب ناهنجاری مادرزادی میشود؟
طبق شواهد علمی، آلودگی هوا میتواند خطر برخی ناهنجاریهای مادرزادی را افزایش دهد؛ اما هنوز رابطه قطعی و مستقیم برای همه موارد ثابت نشده است. بیشتر پژوهشها روی ارتباط بین قرارگیری زیاد در معرض آلایندهها و افزایش احتمال ناهنجاریهای قلبی، نقص لوله عصبی و مشکلات رشدی اولیه تمرکز دارند. مهمترین یافتهها نشان میدهد که در هفتههای 3 تا 8 باید از قرارگیری در معرض آلایندههای زیر خودداری کرد:
- ذرات PM2.5
- اوزون
- دیاکسید نیتروژن (NO₂)
- آلایندههای ناشی از ترافیک
- سرب
این آلایندهها میتوانند موجب کاهش اکسیژنرسانی، التهاب و استرس اکسیداتیو شوند و در برخی ناهنجاریهای ساختاری نقش داشته باشند. با این حال، بیشتر نوزادانی که مادرانشان در محیطهای آلوده زندگی میکنند کاملا سالم متولد میشوند و خطر مطلق همچنان پایین است.
بنابراین، اگرچه آلودگی هوا یکی از عوامل محیطی پرخطر محسوب میشود، اما تنها یکی از دهها عامل احتمالی موثر بر شکلگیری ناهنجاریهای مادرزادی است. برای کاهش ریسک، توصیه میشود مادران در سهماهه اول به شرح زیر عمل کنند:
- تا حد امکان در روزهای آلوده در خانه بمانند.
- همچنین در طول بارداری شاخص کیفیت هوا را بررسی کنند.
- از دود سیگار یا آلایندههای داخل خانه فاصله بگیرند.
آیا آلودگی هوا سبب بروز سندروم داون میشود؟
برخی تصور میکنند که قرار گرفتن مادر باردار در معرض آلودگی هوا، سبب بروز سندروم داون میشود. تصور رابطه میان آلودگی هوا و سندروم داون درست نیست؛ چرا که سندروم داون یک بیماری ژنتیکی است و به کروموزومهای دریافتی از پدر و مادر مرتبط است. در نتیجه، آلودگی هوا تاثیری بر بروز سندروم داون ندارد.
برای کاهش تاثیر آلودگی بر جنین چه کارهایی انجام دهیم؟
در روزهایی که شاخص کیفیت هوا در محدوده ناسالم قرار میگیرد، بدن مادر باردار نسبت به اثرات آلودگی حساستر میشود؛ زیرا همانطور که در ابتدای مقاله گفتیم، بدن مادر اکسیژن بیشتری مصرف میکند و حجم تنفس بالاتر میرود. در نتیجه، ورود آلایندهها به بدن بیشتر میشود.
بهترین اقدام این است که میزان مواجهه با هوای آلوده را به کمترین حد ممکن برسانید. از جمله فعالیتهای ضروری برای کاهش تاثیر آلودگی هوا بر جنین میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ماندن در فضای بسته تصفیهشده
- پرهیز از ورزش سنگین بیرون از منزل
- استفاده از تهویه مناسب در خانه
- نوشیدن آب کافی
- دنبالکردن شاخص آلودگی هوا از طریق سایتهای معتبر
- کاهش تماس با دود سیگار، ترافیک سنگین و منابع آلودگی خانگی
در ادامه چند مورد از مهمترین اقدامات کاهش تاثیر آلودگی هوا بر جنین را برای شما شرح دادهایم:
بررسی شاخص کیفیت هوا (AQI)
حتی اگر هوا تمیز به نظر برسد، ممکن است آلوده باشد. هر روز وضعیت شاخص آلودگی هوا در منطقه خود را چک کنید تا میزان ذرات معلق و هشدارهای لازم را بدانید. پوست بزرگترین عضو بدن است و 60 تا 100 درصد موادی که با آن تماس دارند را جذب میکند. مادر باردار هر آنچه استنشاق یا لمس میکند را با جنین خود به اشتراک میگذارد. اگر هوا ناسالم است، حتما در خانه بمانید. به جز تنفس، بخشی از آلودگی از طریق پوست جذب بدن مادر میشود.
ماسک برای روزهای آلوده در بارداری
اگر در روزهای آلوده دوران بارداری مجبور به خروج از منزل شدید، از ماسک آلودگی هوا مناسب استفاده کنید. ماسکهای معمولی جراحی یا پارچهای نمیتوانند ذرات بسیار ریز مانند PM2.5 را فیلتر کنند. مناسبترین گزینه برای مادران باردار ماسکهای استاندارد N95 است؛ زیرا توانایی بالایی در حذف ذرات ریز دارند. با این حال، دو نکته مهم وجود دارد:
- ماسک باید کاملا فیت صورت باشد.
- مادران باردار باید از ماسکهایی استفاده کنند که باعث تنگی نفس یا فشار تنفسی نشود.
اگر در سهماهه سوم هستید یا آسم دارید، بهتر است پیش از استفاده از ماسکهای فیلتردار با پزشک متخصص زنان خود مشورت کنید.
تهیه دستگاه تصفیه هوا برای کاهش تاثیر آلودگی هوا بر جنین
طبق تحقیقات انجام شده، آلودگی هوا در محیط های بسته، اغلب 2 تا 5 برابر بیشتر از هوای بیرون است. چرا که جریان هوا کمتر بوده و آلودگیها در محیط حبس میشوند. این بدان معناست که در روزهای آلوده، حتی هوای داخل منزل شما نیز آلوده است.
استفاده از دستگاه تصفیه هوا میتواند انواع آلودگیها، آلرژنها، دود، کپک و گردوغبار را حذف کند و محیط سالمتری برای مادر و جنین ایجاد کند. دستگاههای تصفیه هوای دارای فیلتر HEPA یکی از موثرترین ابزارها برای کاهش ذرات معلق به ویژه PM2.5 در فضای بسته هستند. این فیلترها میتوانند بیش از 99 % آلایندهها، دود، گردوغبار، گرده گیاهان و ذرات ریز حاصل از آلودگی شهری را جذب کنند.
برای بیشترین اثرگذاری به شرح زیر عمل کنید:
- در روزهای آلوده دستگاه را در اتاق خواب و محیط زندگی روشن نگه دارید.
- هر 3 تا 6 ماه فیلتر را تعویض کنید.
- پنجرهها را در روزهای بسیار آلوده بسته نگه دارید و تهویه هوای منزل را از طریق سیستمهای فیلترشده انجام دهید.
تمیز نگه داشتن هوای خانه
فعالیتهایی مانند آشپزی، چسبزدن و فعالیتهایی از این قبیل، آلایندههای زیادی تولید میکنند. برای کاهش آلودگی درون منزل کارهای زیر را انجام دهید:
- از مواد شوینده طبیعی استفاده کنید.
- هنگام آشپزی هود را روشن کنید.
- خانه را از نظر وجود کپک به خصوص در شهرهایی با هوای مرطوب و در لوازم چوبی بررسی کنید.
- از دستگاه تشخیص CO (مونوکسید کربن) استفاده کنید.
استفاده از گیاهان تصفیهکننده هوا
برخی گیاهان مانند «سانسوریا» میتوانند آلودگیها را جذب کرده و اکسیژن پاک تولید کنند. به گفته محققان، برای هر ۹ متر مربع یک گیاه کافی است. شما میتوانید برای محیط خانه خود، از چنین گیاهانی نیز کمک بگیرید.
ویتامینها و مواد معدنی برای کاهش تاثیر آلودگی هوا بر جنین
تغذیه مناسب میتواند بخشی از تاثیر آلودگی هوا بر جنین را خنثی کند؛ زیرا آلایندهها سبب استرس اکسیداتیو در بدن میشوند. مواد مغذی زیر در کاهش تاثیر آلودگی هوا بر جنین نقش کلیدی دارند:
- آنتیاکسیدانها از انواع میوهها و سبزیجات رنگی، زغالاخته، انار، اسفناج، بروکلی که حاوی ویتامین E و A بوده و رادیکالهای آزاد را خنثی میکنند.
- امگا 3 از ماهیهای چرب، گردو، تخم کتان و قرص امگا 3 بدون جیوه مخصوص بارداری، که نقش ضدالتهابی دارد و از رشد مغز جنین حمایت میکند.
- ویتامین C از مرکبات، کیوی، توتفرنگی، فلفل دلمهای و قرص ویتامین C، که به تقویت سیستم ایمنی و کاهش اثرات التهابی ناشی از آلودگی کمک میکند.
- سلنیوم از آجیل برزیلی، ماهی، تخممرغ، غلات کامل یا قرص سلنیوم، که بهعنوان جزء مهم آنزیمهای آنتیاکسیدانی عمل میکند.
- قرص زینک، فولیک اسید و قرص کوآنزیم Q10 نیز میتوانند به سلامت مادر و جنین کمک کنند.
توجه داشته باشید که این ویتامینها و مواد معدنی و مغذی، باید حتما زیر نظر پزشک مصرف شوند و مصرف در بارداری به صورت خودسرانه مجاز نیست. همچنین باید بدانید که بهتنهایی آلودگی را از بدن دفع نمیکنند؛ اما میتوانند قدرت دفاعی بدن مادر باردار را افزایش دهند. بسیاری از مواد نام برده شده در مکمل های بارداری و شیردهی وجود دارند؛ با مشورت پزشک خود میتوانید از این مکملها کمک بگیرید.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر تاثیر آلودگی هوا بر جنین هستند؟
خوب است بدانید که برخی مادران، بیش از سایرین در معرض خطر تاثیر آلودگی هوا بر جنین قرار دارند. از جمله این مادران میتوان به گروههای زیر اشاره کرد:
- مادران با فشارخون بالا
- مادران دارای دیابت بارداری
- مادران با سابقه زایمان زودرس
این دسته از مادران بدن ضعیفتری دارند؛ در نتیجه، بیشتر در معرض خطر تاثیر آلودگی هوا بر جنین هستند؛ مشکلات زمینهای آنها به حد کافی رشد و سلامت جنین را تحت تاثیر قرار میدهد. این دسته از مادران باید دقت بیشتری در تصفیه هوای تنفسی داشته باشند و تحت نظر پزشک از داروهای تقویتی استفاده کنند.
سخن آخر
تاثیر آلودگی هوا بر جنین به حدی است که میتواند موجب بروز بیماریهایی چون آسم و اوتیسم شود. درست است که نمیتوان به طور کامل از آلودگی هوا در امان بود، اما با چند راهکار ساده و مهم، میتوان تاثیر آلودگی هوا بر جنین را کمتر کرد. در این مطلب از مجله داروخانه آنلاین مثبت سبز، به بررسی راهکارهای کاهش تاثیر آلودگی هوا بر جنین پرداختیم. هر گونه سوال و ابهام در این زمینه را در قسمت کامنتها با ما در میان بگذارید.
